تغییرات آب و هوای جهانی و تاثیرات آن بر محیط زیست ایران

تغییرات اقلیمی جهانی برای ایران فراتر از یک چالش محیط زیستی، به یک «بحران وجودی» تبدیل شده است. موقعیت جغرافیایی ایران در کمربند خشک زمین باعث شده تا سرعت گرمایش و اثرات مخرب اقلیمی در آن، حدود ۲ برابر میانگین جهانی باشد.

در ادامه، تحلیل جامع تأثیرات این پدیده بر ایران در سال ۱۴۰۴ ارائه می‌شود:

۱. گرمایش فراتر از حد نرمال و امواج گرمایی

میانگین دمای ایران در سه دهه اخیر حدود $1.8^{\circ}C$ افزایش یافته است. این گرمایش پیامدهای مستقیمی دارد:

• تبخیر شدید: افزایش دما باعث شده تا بخش بزرگی از بارش‌های اندک، پیش از نفوذ به زمین یا ورود به سدها، تبخیر شوند.
• جزایر حرارتی شهری: در کلان‌شهرهایی مانند تهران و اصفهان، ترکیب گرمایش جهانی با فعالیت‌های صنعتی، دما را در مناطق مرکزی تا $5^{\circ}C$ بیش از حومه افزایش داده است.

۲. ورشکستگی آبی و تغییر الگوی بارش

ایران در سال ۱۴۰۴ پنجمین سال پیاپی خشکسالی شدید خود را سپری می‌کند.

• نابودی مخازن برفی: تغییر اقلیم باعث شده بارش‌ها در ارتفاعات البرز و زاگرس از «برف» به «باران» تغییر یابد. برف مخزن طبیعی آب است که در تابستان ذوب می‌شود؛ حذف آن یعنی خالی ماندن سدها در فصل گرما.
• پدیده‌های جوی فرین (Extreme Events): جایگزینی بارش‌های ملایم با سیلاب‌های ناگهانی و ویرانگر. زمینِ خشک توان جذب حجم زیاد آب در زمان کوتاه را ندارد.

۳. بیابان‌زایی و طوفان‌های نمک و گردوغبار

تغییر اقلیم با خشکاندن تالاب‌ها، ایران را به یکی از کانون‌های اصلی گردوغبار در منطقه تبدیل کرده است.

• مرگ تالاب‌ها: خشک شدن کامل یا بخش بزرگی از هامون، هورالعظیم و دریاچه ارومیه.
• طوفان نمک: در حاشیه دریاچه ارومیه، طوفان‌های نمکی ناشی از خشکی، کشاورزی و سلامت میلیون‌ها نفر را در شمال غرب کشور تهدید می‌کند.
• بیابان‌زایی: پیش‌بینی می‌شود بیش از ۱۰۰ میلیون هکتار از اراضی ایران در معرض بیابانی شدن قرار بگیرند.

۴. تهدید امنیت غذایی و انقراض گونه‌ها

• کاهش محصول: تنش حرارتی و کم‌آبی باعث کاهش ۳۰ تا ۵۰ درصدی تولید محصولات استراتژیک مانند گندم شده است.
• جابجایی اکوسیستم: بسیاری از گونه‌های گیاهی و جانوری (مانند یوزپلنگ ایرانی یا گوزن زرد) به دلیل تغییر دما و از دست دادن زیستگاه، در آستانه انقراض قطعی قرار دارند.

جدول مقایسه‌ای: شاخص‌های اقلیمی ایران (۱۴۰۴ در برابر میانگین قرن ۲۰)

۵. پیامد استراتژیک: مهاجرت اقلیمی

یکی از هولناک‌ترین تأثیرات تغییر اقلیم در ایران، شروع موج مهاجرت اقلیمی است. تخلیه روستاها در شرق و جنوب کشور و هجوم جمعیت به حاشیه کلان‌شهرهای مرکزی و شمالی، منجر به ناهنجاری‌های اجتماعی و فشار بیش از حد بر زیرساخت‌های ضعیف شهری شده است.

نکته کلیدی: ایران یکی از معدود کشورهایی است که هنوز «توافق‌نامه پاریس» را به طور کامل نپذیرفته است، در حالی که خود از اصلی‌ترین قربانیان گرمایش زمین است.

نتیجه‌گیری

تغییرات آب‌وهوایی در ایران یک مسئله لوکس محیط زیستی نیست؛ بلکه با معیشت، امنیت و بقای سرزمین گره خورده است. بدون بازنگری کلی در سیاست‌های آبی (به‌ویژه کشاورزی که ۹۰٪ آب را مصرف می‌کند) و گذار به انرژی‌های پاک، ایران با چالش‌های غیرقابل بازگشتی روبرو خواهد بود.