آلودگی هوا یکی از مهمترین چالش های محیط زیستی ایران چگونه قابل حل است؟

حل بحران آلودگی هوا در ایران، با توجه به پیچیدگی و ریشه‌دار بودن آن در زیرساخت‌های انرژی و حمل‌ونقل، نیازمند یک «جراحی ساختاری» است و با راهکارهای موقتی نظیر تعطیلی مدارس یا طرح زوج و فرد حل نخواهد شد.

در ادامه، راهکارهای عملیاتی و استراتژیک برای حل این چالش در چهار سطح دسته‌بندی شده است:

۱. نوسازی ناوگان حمل‌ونقل و سوخت

بیش از ۷۰٪ آلودگی کلان‌شهرهایی مانند تهران ناشی از منابع متحرک (خودروها و موتورسیکلت‌ها) است.

• برقی‌سازی حمل‌ونقل عمومی: جایگزینی اتوبوس‌های دیزلی و تاکسی‌های فرسوده با اتوبوس‌ها و خودروهای برقی. این اقدام بار آلودگی را از سطح خیابان به نیروگاه‌ها منتقل می‌کند که کنترل آلایندگی در آنجا بسیار آسان‌تر است.
• خروج خودروهای فرسوده: اجرای طرح‌های تشویقی جدی برای اسقاط خودروهای با تکنولوژی دهه ۷۰ و ۸۰ میلادی که آلایندگی آن‌ها تا ۲۰ برابر خودروهای استاندارد است.
• ارتقای کیفیت سوخت: تولید و توزیع سراسری بنزین و گازوئیل با استاندارد یورو ۵ و ۶ و حذف کامل ترکیبات آروماتیک و بنزن.

۲. رفع ناترازی انرژی و توقف مازوت‌سوزی

در زمستان‌ها، به دلیل کمبود گاز طبیعی، نیروگاه‌ها و صنایع سنگین مجبور به استفاده از مازوت (نفت کوره) با غلظت بالای گوگرد می‌شوند.

• توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر: ایران پتانسیل تابشی بسیار بالایی دارد. جایگزینی نیروگاه‌های حرارتی با مزارع خورشیدی و بادی، نیاز به سوخت‌های فسیلی را در بلندمدت حذف می‌کند.
• بهینه‌سازی مصرف گاز خانگی: با عایق‌بندی ساختمان‌ها و ارتقای بازدهی موتورخانه‌ها، می‌توان مازاد گاز را به نیروگاه‌ها اختصاص داد تا از سوخت مایع استفاده نکنند.
• نصب فیلترهای صنعتی (Scrubbers): الزام صنایع بزرگ و نیروگاه‌ها به نصب سیستم‌های تصفیه خروجی برای جذب دی‌اکسید گوگرد ($SO_2$) و ذرات معلق.

۳. اصلاح ساختار شهری و فضای سبز

• توسعه مترو و حمل‌ونقل ریلی: ایجاد شبکه‌ای که شهروند را از خودروی شخصی بی‌نیاز کند.
• ایجاد کمربند سبز و احیای تالاب‌ها: بخش بزرگی از آلودگی هوای ایران ناشی از ذرات معلق ($PM_{10}$) و گردوغبار است. احیای تالاب‌های خشک‌شده (مانند گاوخونی یا صالحیه) کانون‌های تولید گردوغبار محلی را مهار می‌کند.
• توقف بلندمرتبه‌سازی در مسیر باد: رعایت اصول مهندسی باد در ساخت‌وسازهای شهری برای جلوگیری از حبس هوا در اتمسفر شهر (پدیده وارونگی یا اینورژن).

۴. مدیریت حکمرانی و دیپلماسی محیط زیست

• دیپلماسی منطقه‌ای: برای حل مشکل ریزگردهای فرامرزی (برخاسته از عراق، سوریه و عربستان)، نیاز به یک توافق‌نامه منطقه‌ای برای مالچ‌پاشی و تثبیت خاک در کشورهای همسایه است.
• شفافیت داده‌ها و پایش هوشمند: نصب ایستگاه‌های دقیق سنجش آلاینده‌ها و ارائه آمارهای شفاف به مردم و پژوهشگران برای نظارت همگانی بر عملکرد نهادهای مسئول.

جدول خلاصه راهکارهای اولویت‌دار

نتیجه‌گیری

حل آلودگی هوا در ایران یک انتخاب بین «هزینه امروز» و «سلامت فردا» است. اگرچه برقی‌سازی ناوگان یا نوسازی نیروگاه‌ها هزینه‌بر است، اما هزینه‌های پنهان آلودگی (شامل مرگ‌ومیر، بیماری‌های ریوی و از دست رفتن روزهای کاری) سالانه میلیاردها دلار به اقتصاد ایران ضربه می‌زند.