علل بحران مدیریت ناپایدار و نامتناسب کشاورزی در ایران

بحران مدیریت ناپایدار و نامتناسب کشاورزی در ایران، ریشه در تقابل میان «سیاست‌های کلان خودکفایی» و «واقعیت‌های اقلیمی سرزمین» دارد. ایران با وجود قرار گرفتن در کمربند خشک زمین، طی دهه‌های اخیر مسیری را پیموده که منجر به فشار بیش از حد بر منابع تجدیدناپذیر شده است.

در ادامه، علل اصلی این مدیریت ناکارآمد در سال ۱۴۰۴ بررسی می‌شود:

۱. سیاست «خودکفایی به هر قیمت»

پس از انقلاب، استقلال غذایی به یک آرمان سیاسی تبدیل شد. این نگاه بدون در نظر گرفتن ظرفیت زیستی (Bio-capacity) اراضی، منجر به گسترش کشاورزی در مناطق نامناسب شد.

• کشت محصولات آب‌بر در مناطق خشک: تولید محصولاتی مانند هندوانه، یونجه و برنج در استان‌هایی نظیر اصفهان، فارس و سمنان که با بحران شدید آب روبرو هستند.
• تخریب اراضی شیب‌دار: شخم زدن کوهپایه‌ها برای کاشت گندم دیم، که منجر به فرسایش شدید خاک و شسته شدن مواد مغذی زمین شده است.

۲. راندمان پایین و تکنولوژی فرسوده

بخش بزرگی از کشاورزی ایران هنوز به صورت سنتی اداره می‌شود که اتلاف منابع در آن بسیار بالاست.

• هدررفت آب: راندمان آبیاری در ایران حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد است؛ یعنی بیش از ۶۰ درصد آب استخراج شده، پیش از رسیدن به ریشه گیاه تبخیر شده یا نشت می‌کند.
• ضایعات پس از برداشت: حدود ۳۰٪ از محصولات کشاورزی ایران از زمین تا سفره (به دلیل نبود صنایع تبدیلی، سردخانه و حمل‌ونقل استاندارد) از بین می‌رود. این یعنی ۳۰٪ آب و خاک مصرف شده عملاً بیهوده تلف شده است.

۳. اقتصاد دستوری و یارانه‌های مخرب

ساختار اقتصادی کشاورزی در ایران، انگیزه‌ای برای مصرف بهینه ایجاد نمی‌کند.

• آب ارزان یا رایگان: وقتی بهای واقعی آب در قیمت تمام‌شده محصول لحاظ نشود، کشاورز انگیزه‌ای برای سرمایه‌گذاری در آبیاری قطره‌ای یا تغییر الگوی کشت نخواهد داشت.
• قیمت‌گذاری دستوری: دولت با تعیین قیمت خرید تضمینی برای برخی محصولات (مانند گندم)، الگوی کشت را به صورت مصنوعی تغییر می‌دهد که اغلب با توان اکولوژیک منطقه همخوانی ندارد.

۴. خرده‌مالکی و فقدان نگاه صنعتی

بیش از ۷۰٪ اراضی کشاورزی ایران در قطعات کمتر از ۵ هکتار هستند.

• مانع مکانیزاسیون: زمین‌های کوچک و تکه‌تکه شده، استفاده از ماشین‌آلات مدرن و مدیریت یکپارچه را غیرممکن یا غیراقتصادی می‌کند.
• فقدان زنجیره ارزش: کشاورز خرد قدرت چانه‌زنی ندارد و سود اصلی محصول به جای تولیدکننده، به جیب دلالان سرازیر می‌شود.

۵. حفر بی‌رویه چاه‌های غیرمجاز

ناتوانی دولت در تأمین آب سطحی و معیشت جایگزین برای روستاییان، منجر به انفجار تعداد چاه‌های عمیق شده است.

• غارت آب‌های زیرزمینی: حفر بیش از ۸۰۰ هزار چاه (که نیمی از آن‌ها غیرمجاز است) باعث تخلیه سفره‌های آب زیرزمینی شده که نتیجه آن فرونشست زمین و شور شدن خاک است.

خلاصه چالش‌های مدیریتی (جدول تحلیلی ۱۴۰۴)

نتیجه‌گیری: لزوم بازتعریف امنیت غذایی

مدیریت ناپایدار کشاورزی در ایران به مرحله‌ای رسیده است که تداوم آن، خودِ «امنیت غذایی» را در بلندمدت نابود خواهد کرد. راهکار خروج از این بحران، حرکت از «کشاورزی معیشتی و سنتی» به سمت «کشاورزی هوشمند و فراسرزمینی» است؛ یعنی تولید محصولات آب‌بر در خارج از مرزها و تمرکز بر محصولات استراتژیک با تکنولوژی گلخانه‌ای در داخل.