مجلس مؤسسان؛ تنها راهکار سیاسی و حقوقی برای آینده ایران
بررسی موضوع «مجلس مؤسسان» به عنوان عالیترین تبلور اراده ملی، یکی از کلیدیترین مباحث در گذارهای دموکراتیک است. در ادامه، یک تحقیق جامع شامل پیشینه تاریخی، تحلیل تئوریک و چرایی اهمیت این مدل برای آینده ایران تدوین شده است.
۱. تعریف و جایگاه حقوقی مجلس مؤسسان
مجلس مؤسسان (Constituent Assembly) نهادی است که با هدف تدوین یا بازنگری اساسی در قانون اساسی یک کشور تشکیل میشود. برخلاف مجلس قانونگذاری معمولی، عمر این مجلس موقت است و وظیفه آن نه «حکمرانی»، بلکه تعیین «قواعد بازی» برای حکمرانی آینده است.
۲. بررسی تاریخی مجلس مؤسسان در ایران
ایران در تاریخ معاصر خود چندین بار تجربه تشکیل این نهاد را داشته است که هر کدام نتایج متفاوتی به همراه داشتهاند:
الف) مجلس مؤسسان اول (۱۲۸۵ هجری شمسی – انقلاب مشروطه)
پس از صدور فرمان مشروطیت، اولین هستههای تدوین قانون اساسی شکل گرفت.
- نتیجه: تدوین متمم قانون اساسی که برای اولین بار قدرت مطلقه شاه را محدود و تفکیک قوا را به رسمیت شناخت. این درخشانترین دوره از نظر مشارکت نخبگان ملی بود.
ب) مجلس مؤسسان دوم (۱۳۰۴ هجری شمسی – انتقال قدرت به پهلوی)
این مجلس برای تغییر مواد ۳۶ تا ۳۸ متمم قانون اساسی و انتقال سلطنت از قاجار به پهلوی تشکیل شد.
- نتیجه: اگرچه از نظر تشریفاتی قانونی بود، اما منتقدان آن را تحت فشار نظامی و سیاسی وقت میدانند که مسیر را برای تمرکز قدرت هموار کرد.
ج) مجلس بررسی نهایی قانون اساسی (۱۳۵۸ – پس از انقلاب)
در ابتدا وعده تشکیل یک «مجلس مؤسسان» بزرگ داده شد، اما در نهایت به «مجلس خبرگان قانون اساسی» با تعداد محدودتری از نمایندگان تبدیل شد.
- نتیجه: ساختار سیاسی فعلی ایران (جمهوری اسلامی) برآمده از این نشست است که با مدلهای کلاسیک دموکراتیک مجلس مؤسسان تفاوتهای ساختاری داشت.
۳. چرا مجلس مؤسسان مدل طلایی برای آینده ایران است؟
در یک فضای پساتحول، ایران با تکثر مذهبی، قومی، سیاسی و اجتماعی روبروست. مجلس مؤسسان تنها نهادی است که میتواند «قرارداد اجتماعی» جدید را مشروعیت ببخشد.
| ویژگی | ضرورت برای آینده ایران |
| نمایندگی فراگیر | حضور نمایندگان تمامی اقوام (کرد، ترک، بلوچ، عرب و…) و اقشار (کارگران، زنان، دانشجویان). |
| مشروعیتبخشی | قانون اساسی که در این مجلس نوشته شود، به دلیل انتخاب مستقیم نمایندگان توسط مردم، بالاترین سطح مشروعیت را دارد. |
| توزیع قدرت | جلوگیری از بازتولید استبداد فردی یا حزبی از طریق طراحی دقیق تفکیک قوا. |
| حل منازعات | فراهم کردن بستری مدنی برای بحث بر سر مسائل حساس مثل نوع حکومت (جمهوری یا پادشاهی) و تمرکززدایی. |
۴. مراحل عملیاتی: از اعتراض تا تدوین قانون جدید
برای اینکه مجلس مؤسسان به درستی شکل بگیرد، عبور از مراحل زیر الزامی است:
- دوران گذار: تشکیل یک دولت موقت برای اداره امور جاری و برگزاری انتخابات.
- انتخابات آزاد: برگزاری انتخابات تحت نظارت نهادهای ملی و بینالمللی برای انتخاب نمایندگان مجلس مؤسسان.
- تدوین پیشنویس: بحث و تبادل نظر در صحن مجلس برای نوشتن اصول قانون اساسی جدید.
- رفراندوم ملی: متن نهایی باید به تصویب مستقیم مردم برسد تا به عنوان میثاق ملی رسمیت یابد.
۵. چالشها و هشدارهای تاریخی
تجربه کشورهایی مانند تونس یا شیلی نشان میدهد که مجلس مؤسسان به تنهایی معجزه نمیکند. چالشهای پیشرو عبارتند از:
- پوپولیسم: خطر غلبه شعارهای تودهپسند بر اصول حقوقی و علمی.
- انحصارطلبی: تلاش یک جریان خاص برای قبضه کردن صندلیهای مجلس.
- دخالت خارجی: لزوم حفظ استقلال ملی در فرآیند تدوین قانون.
نتیجهگیری: تنها راه به سوی ثبات
برای ایران آینده، مجلس مؤسسان صرفاً یک نهاد حقوقی نیست، بلکه یک «تمرین ملی برای گفتگو» است. با توجه به زخمهای تاریخی و گسستهای اجتماعی، هیچ فرد یا گروهی نمیتواند به تنهایی نسخهای برای ایران بپیچد. مجلس مؤسسان با ایجاد یک «چتر بزرگ»، تنها مدلی است که میتواند صلح پایدار و گذار بدون بازگشت به استبداد را تضمین کند.
نکته کلیدی: موفقیت این مجلس در ایران آینده، در گرو «سکولاریسم ساختاری» و «عدالت جغرافیایی» خواهد بود تا هیچ بخشی از جامعه احساس حذف شدن نکند.
