پارادوکس منافع: کالبدشکافی استراتژی آمریکا در ایران

تحلیل مستند نقش دولت آمریکا در تحولات ایران. بررسی کودتای ۲۸ مرداد، سقوط محمدرضا شاه، حمایت از صدام در جنگ ۸ ساله و رویکرد واشینگتن در قبال بقای جمهوری اسلامی.

چرا سیاست آمریکا هرگز به سود مردم ایران نبوده است؟

روابط پیچیده و چندلایه ایران و ایالات متحده در قرن بیستم و بیست و یکم، نشان‌دهنده یک واقعیت سرد در روابط بین‌الملل است: اولویت مطلق منافع ملی بر ارزش‌های دموکراتیک. بر اساس مستندات تاریخی، رویکرد واشینگتن در قبال ایران همواره تابعی از استراتژی‌های کلان انرژی، امنیت منطقه‌ای و تقابل با رقبای جهانی (شوروی سابق و روسیه/چین فعلی) بوده است.

پارادوکس منافع: کالبدشکافی استراتژی آمریکا در ایران؛ از کودتای ۱۳۳۲ تا بقای مصلحتی جمهوری اسلامی

مقدمه: دکترین منفعت‌گرایی واشینگتن

رابطه ایران و آمریکا را نمی‌توان در قالب‌های ساده «دوستی» یا «دشمنی» گنجاند. نگاهی به تاریخ نشان می‌دهد که ایالات متحده هر جا که منافعش اقتضا کرده، از استبداد حمایت کرده و هر جا که لازم دیده، پشت متحدان دیرین خود را خالی کرده است. هدف این مقاله، اثبات این فرضیه است که مردم ایران در هیچ‌یک از معادلات کاخ سفید، متغیر اصلی نبوده‌اند.

 

۱. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲: ذبح دموکراسی در پای نفت

نخستین و بزرگترین ضربه آمریکا به نهال دموکراسی در ایران، سرنگونی دولت قانونی دکتر محمد مصدق بود.

• تحلیل واقعه: مصدق با ملی کردن صنعت نفت، منافع بریتانیا را به خطر انداخت. آمریکا که در ابتدا نقش میانجی را داشت، با ترس از نفوذ کمونیسم (حزب توده) و تحت فشار لندن، عملیات «آژاکس» را طراحی کرد.
• سند تاریخی: اسناد خارج شده از طبقه‌بندی محرمانه سازمان سیا (CIA) در سال ۲۰۱۳ رسماً تایید کرد که کودتا تحت هدایت مستقیم آن‌ها انجام شده است.
• نتیجه اجتماعی: این واقعه بذر «بی‌اعتمادی ملی» را در دل ایرانیان کاشت. آمریکا با بازگرداندن شاه و حمایت از دیکتاتوری او، مسیر حرکت مدنی ایران را مسدود کرد.

 

۲. سقوط محمدرضا شاه: مهره‌ای که تاریخ مصرفش تمام شد

بسیاری از تحلیلگران معتقدند که در اواخر دهه ۵۰ شمسی، آمریکا با اتخاذ سیاست‌های ضد و نقیض، راه را برای سقوط شاه هموار کرد.

• کنفرانس گوادلوپ: در این کنفرانس، سران غرب به این نتیجه رسیدند که شاه دیگر توان کنترل اوضاع را ندارد. جیمی کارتر با شعار «حقوق بشر»، فشار را بر شاه افزایش داد اما همزمان با انقلابیون وارد مذاکره شد.
• مذاکرات پنهانی: اسناد منتشر شده توسط BBC نشان می‌دهد که فرستادگان آمریکا در پاریس با روح‌الله خمینی مذاکره کرده و از او تضمین‌هایی درباره جریان نفت و عدم نزدیکی به شوروی گرفتند.
• خیانت به متحد: آمریکا در آخرین روزهای سلطنت، حتی اجازه ورود شاه (متحد ۳۷ ساله خود) را به خاک آمریکا نداد، که نشان‌دهنده نگاه ابزاری واشینگتن به مهره‌های سیاسی است.

 

۳. جنگ ۸ ساله و استراتژی “مهار دوگانه“

در طول جنگ ایران و عراق، سیاست آمریکا بر این پایه استوار بود که هیچ‌یک از دو طرف نباید پیروز مطلق باشند، اما کفه ترازو را به نفع صدام حسین سنگین کردند.

• حمایت از متجاوز: آمریکا با خارج کردن عراق از لیست کشورهای حامی تروریسم، راه را برای ارسال کمک‌های مالی، اطلاعات ماهواره‌ای و حتی مواد اولیه سلاح‌های شیمیایی به بغداد باز کرد.
• ماجرای ایران-کنترا (مکتف): همزمان با حمایت از عراق، آمریکا به طور مخفیانه به ایران اسلحه فروخت تا جنگ فرسایشی شود و هر دو کشور تضعیف گردند. این مصداق بارز معامله با خون جوانان ایرانی بود.
• جنایت پرواز ۶۵۵: در تیرماه ۱۳۶۷، ناو وینسنس آمریکا هواپیمای مسافربری ایران را ساقط کرد و ۲۹۰ غیرنظامی را به قتل رساند. اعطای نشان شجاعت به فرمانده این ناو، سندی بر بی‌ارزش بودن جان ایرانیان در نگاه واشینگتن است.

 

۴. جمهوری اسلامی و آمریکا: دشمنی ظاهری، بقای مصلحتی؟

در ۴۷ سال گذشته، اگرچه شعارها تند بوده، اما در بزنگاه‌های تاریخی، سیاست‌های آمریکا به بقای حکومت فعلی کمک کرده است.

• هدیه عراق و افغانستان: حملات آمریکا به طالبان و صدام حسین، دو دشمن بزرگ جمهوری اسلامی را از سر راه برداشت و «هلال شیعی» و نفوذ منطقه‌ای تهران را تقویت کرد؛ موضوعی که منتقدان آن را «تقدیم منطقه در سینی نقره به ایران» می‌نامند.
• سیاست تحریم‌های فلج‌کننده: تحریم‌ها بیش از آنکه حکومت را ضعیف کند، طبقه متوسط و جامعه مدنی ایران (موتور تغییر دموکراتیک) را نابود کرد و رانت‌خواران حکومتی را ثروتمندتر ساخت.
• عدم حمایت جدی از جنبش‌های مردمی: در سال ۸۸ و ۱۴۰۱، آمریکا به جای حمایت عملی از مردم، صرفاً به بیانیه‌های دیپلماتیک بسنده کرد و همزمان به دنبال مذاکره برای توافق هسته‌ای بود. این نشان می‌دهد که واشینگتن یک «ایرانِ ضعیف اما پابرجا» را به یک «ایرانِ قدرتمند و دموکراتیک» ترجیح می‌دهد.

 

۵. تحلیل عقلی: چرا آمریکا “ایران دموکراتیک” را نمی‌خواهد؟

یک ایران دموکراتیک، ملی‌گرا و توسعه‌یافته در قلب خاورمیانه، می‌تواند:

۱. بازارهای انرژی را به نفع خود تغییر دهد.

۲. وابستگی منطقه به تسلیحات آمریکایی را کم کند.

۳. به رقیبی جدی برای متحدان استراتژیک آمریکا (مانند برخی کشورهای عربی) تبدیل شود.

بنابراین، منافع آمریکا در این است که ایران همواره درگیر بحران‌های داخلی، تحریم و حکومتی باشد که با جهان در ستیز است، تا ایران نتواند به قدرت اول منطقه تبدیل شود.

 

نتیجه‌گیری: لزوم اتکا به اراده ملی

تاریخ ثابت کرده است که هرگاه مردم ایران به امید تغییر از سوی کاخ سفید نشستند، با شکست مواجه شدند. از ۲۸ مرداد تا امروز، آمریکا تنها به دنبال «توازن قوا» به سود خویش بوده است. حکومت آینده ایران باید بر پایه اراده ملی و بدون وابستگی به شرق و غرب بنا شود. مردم ایران باید بدانند که در بازی شطرنج قدرت‌های جهانی، آن‌ها فقط زمانی ارزش دارند که حرکتشان در راستای منافع قدرت‌ها باشد.

 

منابع و مستندات معتبر (References):

۱. اسناد عملیات آژاکس (Donald Wilber)

• وضعیت: این منبع در واقع گزارش رسمی و محرمانه سازمان CIA است که توسط دونالد ویلبر (یکی از طراحان کودتا) نوشته شده بود.
• دسترسی: در سال ۲۰۰۰، روزنامه نیویورک تایمز بخش‌های بزرگی از آن را منتشر کرد و اکنون متن کامل آن در وب‌سایت آرشیو امنیت ملی (National Security Archive) برای عموم قابل دانلود است.

۲. اسناد FRUS (Foreign Relations of the United States)

• وضعیت: این‌ها اسناد رسمی وزارت امور خارجه ایالات متحده هستند که هر چند سال یک‌بار مجلدات جدیدی از آن‌ها منتشر می‌شود.
• دسترسی: مجلد مربوط به سال‌های ۱۹۷۷ تا ۱۹۸۰ (دوران انقلاب ایران) به صورت دیجیتال در وب‌سایت رسمی وزارت خارجه آمریکا (state.gov) در دسترس است. این اسناد شامل تلگراف‌های محرمانه سفارت آمریکا در تهران و گزارش مذاکرات با اعضای دولت موقت است.

۳. آرشیو امنیت ملی (National Security Archive)

• وضعیت: این یک موسسه تحقیقاتی مستقل در دانشگاه جرج واشینگتن است که اسناد دولتی را جمع‌آوری می‌کند.
• دسترسی: آن‌ها مجموعه‌های بسیار دقیقی درباره «جنگ ایران و عراق» و «روابط ایران و آمریکا» دارند که شامل نقشه‌های عملیاتی و گزارش‌های اطلاعاتی است. تمام این موارد با کد سند در وب‌سایت آن‌ها (nsarchive.gwu.edu) موجود است.

۴. کتاب “The Persian Puzzle” (Kenneth Pollack)

• وضعیت: کنت پولاک تحلیل‌گر سابق سازمان سیا و شورای امنیت ملی آمریکا است.
• اعتبار: این کتاب یکی از منابع اصلی در دانشگاه‌های معتبر برای شناخت سیاست خارجی آمریکا در قبال ایران (از زمان شاه تا کنون) تدریس می‌شود.

۵. اسناد مذاکرات نوفل‌لوشاتو

• وضعیت: این اسناد شامل پیام‌های رد و بدل شده میان فرستادگان کارتر (مثل وارن زیمرمن) و تیم خمینی (ابراهیم یزدی و بازرگان) است.
• دسترسی: بخش مهمی از این اسناد توسط شبکه BBC فارسی در پروژه‌ای تحقیقی (بر اساس اسناد از طبقه‌بندی خارج شده آمریکا) منتشر شد که جنجال زیادی هم به پا کرد.