پیوند بازار و دانشگاه؛ تحلیل نقش جنبش دانشجویی در بازتاب مشکلات اقتصادی ایران

پیوند بازار و دانشگاه؛ تحلیل نقش جنبش دانشجویی در بازتاب مشکلات اقتصادی ایران

مقدمه: فروریختن دیوارهای میان معیشت و سیاست

در دهه‌های گذشته، جنبش‌های دانشجویی ایران غالباً بر مطالبات سیاسی و آزادی‌های مدنی متمرکز بودند، اما در دی‌ماه ۱۴۰۴، تغییری بنیادین در اتمسفر دانشگاه‌ها رخ داده است. امروزه، مشکلات اقتصادی ایران به موضوع اول صحن دانشگاه تبدیل شده است. دانشجو دیگر خود را تافته‌ای جدابافته از بازار نمی‌بیند؛ چرا که فقر سفره‌های خانواده، بیکاری فارغ‌التحصیلان و تورم کمرشکن، فاصله میان «کتابخانه» و «حجره‌های بازار» را از بین برده است. این مقاله به کالبدشکافی پیوند مثلث بازار، دانشگاه و خیابان در سایه بحران‌های اخیر می‌پردازد.

۱. چرا «مشکلات اقتصادی ایران» دانشگاه را به صحنه آورد؟

دانشگاه به عنوان بازوی فکری جامعه، اولین نهادی است که بن‌بست‌های ساختاری را شناسایی می‌کند. در ماه‌های اخیر، سه عامل اصلی باعث شد تا دانشجویان موضوع اقتصاد را به صدر مطالبات خود بیاورند:

1. بحران اشتغال و ناامیدی از آینده: با دلار ۱۴۰ هزار تومانی، رویای تشکیل زندگی یا حتی داشتن یک شغل با حقوقی که کفاف اجاره‌بها را بدهد، برای نخبگان کشور نابود شده است.
2. هزینه‌های سرسام‌آور تحصیل و زندگی دانشجویی: افزایش چندصددرصدی قیمت غذا در سلف‌سرویس‌ها، شهریه‌های نجومی و هزینه‌های خوابگاه، تحصیل را به یک امر طبقاتی تبدیل کرده است.
3. همبستگی با خانواده: دانشجو شاهد است که چگونه مشکلات اقتصادی ایران والدینش را که از طبقه متوسط یا کارگر هستند، به زیر خط فقر مطلق رانده است.

۲. شعار «شیران برخاسته‌اند»؛ نماد همبستگی بازار و دانشگاه

در تجمعات هفته دوم دی‌ماه ۱۴۰۴ در دانشگاه‌های تهران، صنعتی شریف و امیرکبیر، شعار جدیدی طنین‌انداز شد: «شیران برخاسته‌اند». این شعار که ابتدا در بازارهای سنتی شنیده شده بود، به سرعت توسط دانشجویان پذیرفته شد.

تحلیل معنایی شعار:

این شعار نشان‌دهنده عبور از یاس به سمت کنشگری تهاجمی است. برخلاف اعتراضات گذشته که با ناامیدی همراه بود، این بار تمرکز بر روی «بازیابی قدرت ملی» برای حل مشکلات اقتصادی ایران است. دانشگاه با تکرار شعارهای بازاریان، نشان داد که زبان مشترک جامعه امروز، «درد معیشت» است.

۳. مثلث طلایی: بازار، دانشگاه و خیابان

برای اولین بار پس از دهه‌ها، شاهد شکل‌گیری یک هم‌افزایی استراتژیک میان سه رکن اصلی تحولات اجتماعی هستیم:

• بازار (موتور محرک): با اعتصابات خود چرخه مالی دولت را مختل کرده و بدنه اجرایی را تحت فشار قرار می‌دهد.
• دانشگاه (مغز متفکر): با تولید محتوا، بیانیه‌های تحلیلی و تبیین ریشه‌های فساد، به اعتراضات مشروعیت علمی و جهت‌گیری استراتژیک می‌دهد.
• خیابان (بدنه اجرایی): جایی که مطالبات عمومی به گوش حاکمیت می‌رسد و توده مردم به هم می‌پیوندند.

۴. تاثیر ناترازی‌های اقتصادی بر نخبگان (آمار دی ۱۴۰۴)

جدول زیر نشان می‌دهد که چگونه مشکلات اقتصادی ایران مستقیماً بر انگیزه و ماندگاری نیروی متخصص تأثیر گذاشته است:

جدول ۳: تأثیر بحران اقتصادی بر شاخص‌های دانشجویی

۵. واکنش دولت به پیوند دانشگاه و بازار

دولت که همواره نگران پیوند «روشنفکران» و «توده‌ها» بوده است، در مواجهه با این اتحاد جدید دچار سردرگمی شده است.

• تلاش برای دوقطبی‌سازی: رسانه‌های رسمی سعی دارند اعتصابات بازار را به «احتکار» و اعتراضات دانشجویی را به «تحریکات خارجی» نسبت دهند.
• سرکوب نرم و سخت: از یک سو ممنوع‌الورودی دانشجویان معترض و از سوی دیگر پلمب واحدهای صنفی اعتصاب‌کننده در دستور کار قرار گرفته است.

اما واقعیت این است که وقتی ریشه اعتراض در مشکلات اقتصادی ایران و خالی بودن سفره‌ها باشد، ابزارهای امنیتی کارکرد همیشگی خود را از دست می‌دهند.

نتیجه‌گیری: دانشگاه به مثابه دیده‌بان اقتصاد

تحقیق حاضر نشان می‌دهد که جنبش دانشجویی ایران در سال ۱۴۰۴، به یک «جنبش معیشت‌خواه» تبدیل شده است. دانشگاه دیگر تنها به دنبال آزادی بیان نیست؛ بلکه به دنبال آزادی از «فقر تحمیلی» است. پیوند دانشگاه با بازار تهران و دیگر شهرها، نشان‌دهنده این است که طبقه نخبگانی کشور به این نتیجه رسیده که بدون حل ساختاری مشکلات اقتصادی ایران، هیچ اصلاح سیاسی پایدار نخواهد بود.

این اتحاد، زنگ خطری جدی برای ساختار قدرت است؛ چرا که نشان می‌دهد بدنه جامعه برای یک جراحی بزرگ اقتصادی و سیاسی آماده شده است.