چرا بازار تهران کلید تغییرات سیاسی است؟
کالبدشکافی اعتصابات چند روز گذشته؛ چرا بازار تهران کلید تغییرات سیاسی است؟
کالبدشکافی اعتصابات چند روز گذشته؛ بازار تهران و قدرت خاموش تغییر
مقدمه: بازگشت به قلب تپنده سیاست
تاریخ معاصر ایران ثابت کرده است که هرگاه صدای چکشها و هیاهوی دادوستد در «بازار بزرگ» خاموش شود، زنگ خطر برای ثبات سیاسی به صدا درمیآید. اعتصابات چند روز گذشته در دیماه ۱۴۰۴، فراتر از یک اعتراض صنفی ساده به نظر میرسد. این تعطیلی گسترده، واکنشی استراتژیک به فروپاشی ارزش پول ملی و نمادی از گسست کامل میان «تولید ثروت» و «حکمرانی اقتصادی» است. در این مقاله، ابعاد میدانی و پیامدهای سیاسی این حرکت بزرگ را بررسی میکنیم.
۱. کرونولوژی اعتصابات چند روز گذشته: از طلا تا آهن
جرقه اصلی اعتصابات چند روز گذشته از نوسانات لحظهای نرخ ارز در هفته دوم دیماه زده شد.
- روز اول: بازار طلا و جواهر تهران به دلیل ناتوانی در قیمتگذاری کرکرهها را پایین کشید.
- روز دوم: موج اعتراض به بازار آهن و ابزارآلات شادآباد و سپس به پاساژهای موبایل و تکنولوژی (علاءالدین و چارسو) سرایت کرد.
- روز سوم: بازارهای سنتی در شهرهای اصفهان، تبریز و مشهد در همبستگی با پایتخت دست به اعتصاب زدند.
این زنجیره نشان میدهد که برخلاف تصور، این یک حرکت پراکنده نیست؛ بلکه یک «انسداد سیستماتیک» در شریانهای حیاتی اقتصاد کشور است.
۲. چرا بازار در دی ۱۴۰۴ دست به اعتصاب زد؟
دلیل اصلی اعتصابات چند روز گذشته را باید در پدیدهای به نام «فلج قیمتگذاری» جستجو کرد. وقتی نرخ دلار در یک روز بیش از ۱۰ هزار تومان نوسان میکند، فروش کالا به معنای ضرر قطعی است.
مولفههای محرک اعتصاب:
- ناپایداری جایگزینی کالا: بازاریان معتقدند پولی که از فروش کالا دریافت میکنند، برای خرید مجدد همان کالا از عمدهفروش کافی نیست.
- فشار مالیاتی در رکود: در حالی که فروش به حداقل رسیده، دولت فشار مالیاتی را برای جبران کسری بودجه افزایش داده است.
- قطعی ناترازی انرژی: قطعی برق و گاز صنایع در زمستان، تولید را مختل کرده و عملاً کالایی برای عرضه در بازار باقی نمانده است.
۳. تحلیل سیاسی: بازار به مثابه اپوزیسیون
در فرهنگ سیاسی ایران، بازار همواره متحد سنتی قدرت بوده است. اما اعتصابات چند روز گذشته نشاندهنده یک چرخش تاریخی است. امروز «بازار» دیگر نه یک متحد، بلکه به یکی از جدیترین منتقدان ساختار موجود تبدیل شده است.
- تغییر شعارها: در این دوره، شعارها از مطالبات صنفی (مثل مالیات) به سمت مطالبات ساختاری و انتقاد از مدیریت کلان سیاسی حرکت کرده است.
- پیوند با طبقه متوسط: بازار به عنوان محل تلاقی کارگر، کارفرما و مصرفکننده، توانسته است نارضایتیها را همگرا کند.
۴. تفاوت اعتصابات اخیر با تجربههای تاریخی (۵۷ و ۹۷)
مقایسه اعتصابات چند روز گذشته با اعتصابات سال ۱۳۵۷ (انقلاب) و ۱۳۹۷ (نوسانات ارزی قبلی) تفاوتهای مهمی را آشکار میسازد:
| شاخص مقایسه | اعتصابات ۱۳۵۷ | اعتصابات ۱۳۹۷ | اعتصابات دی ۱۴۰۴ |
| انگیزه اصلی | ایدئولوژیک و سیاسی | شوک آنی تحریم | فروپاشی کامل معیشت |
| گستردگی | سراسری | مقطعی | سراسری و زنجیرهای |
| نقش تکنولوژی | نوار کاست و اعلامیه | شبکههای اجتماعی | هماهنگی در پلتفرمهای رمزی |
| هدف نهایی | تغییر رژیم | اصلاح قیمت ارز | تغییر ساختار اقتصادی |
۵. پیامدهای استراتژیک تعطیلی بازار برای دولت
ادامه اعتصابات چند روز گذشته میتواند منجر به یک «دومینو» در سقوط ساختارهای مدیریتی شود:
الف) خشکی منابع ریالی
بازار منبع اصلی گردش نقدینگی و درآمدهای مالیاتی غیرنفتی دولت است. با توقف فعالیت بازار، توان مالی دولت برای پرداخت حقوق کارکنان و نهادهای امنیتی به شدت کاهش مییابد.
ب) بحران کمبود کالا
توقف توزیع توسط بنکداران بزرگ، در کمتر از یک هفته منجر به خالی شدن قفسه فروشگاههای زنجیرهای و سوپرمارکتها میشود که خود پیشرانِ دور جدیدی از اعتراضات خیابانی خواهد بود.
ج) فشار بینالمللی
تصاویر بازارهای بسته، سیگنال «بیثباتی مطلق» را به بازارهای جهانی و نهادهای حقوق بشری مخابره میکند که نتیجه آن ریزش بیشتر ارزش ریال و انزوای دیپلماتیک است.
نتیجهگیری: کرکرههایی که برای گفتگو پایین آمدند
اعتصابات چند روز گذشته پیامی روشن برای سیاستگذاران دارد: «اقتصاد دستوری دیگر کار نمیکند». بازار تهران با این حرکت نشان داد که میان بقای اقتصادی و سکوت سیاسی، بقا را برگزیده است. این اعتصابات نه پایان مسیر، بلکه شروع یک مرحله جدید از چانهزنی قدرت در فضای عمومی ایران است. اگر پاسخی منطقی به مطالبات معیشتی و ثبات ارزی داده نشود، این «سکوتِ پر سر و صدای بازار» میتواند به توفانی سهمگین در بهار ۱۴۰۵ تبدیل شود.
جدول ۲: وضعیت فعالیت بازارهای کلیدی در ۷۲ ساعت گذشته
| منطقه / بازار | وضعیت فعالیت | سطح تنش |
| بازار بزرگ تهران | تعطیل کامل | بسیار بالا |
| بازار زرگران (تبریز) | تعطیل / تجمعات محدود | متوسط |
| مجتمعهای تجاری اصفهان | نیمهتعطیل | بالا |
| بازار لاله زار (برق) | تعطیل | متوسط |
