کالبدشکافی منشور مهسا؛ از پیمان جرج‌تاون تا فروپاشی ائتلاف

تحلیلی بر ظهور و سقوط جدی‌ترین ائتلاف اپوزیسیون در دهه اخیر منشور مهسا

مقدمه: تولد در اوج خیابان

در پی جان‌باختن مهسا (ژینا) امینی در شهریور ۱۴۰۱ و شکل‌گیری گسترده‌ترین اعتراضات سراسری در ایران، فشارهای افکار عمومی بر چهره‌های شاخص اپوزیسیون برای اتحاد به اوج خود رسید. در ۱۰ فوریه ۲۰۲۳ (۲۱ بهمن ۱۴۰۱)، نشستی در دانشگاه جرج‌تاون واشینگتن دی.سی برگزار شد که امیدهای بسیاری را در دل معترضان زنده کرد. این نشست مقدمه‌ای بود برای انتشار سندی که در مارس ۲۰۲۳ با عنوان «منشور همبستگی و سازماندهی برای آزادی» یا همان «منشور مهسا» منتشر شد.

۱. اعضای کلیدی ائتلاف: ترکیبی از تضادها

این ائتلاف شامل ۶ چهره اصلی (و بعدها ۸ نفر) بود که هر کدام نماینده طیفی خاص از جامعه سیاسی ایران بودند:

1. رضا پهلوی: چهره کلیدی سلطنت‌طلبان و بخشی از مشروطه‌خواهان.

2. حامد اسماعیلیون: سخنگوی وقت انجمن خانواده‌های جان‌باختگان پرواز PS752 (نماینده دادخواهان).

3. مسیح علی‌نژاد: فعال حقوق زنان و روزنامه‌نگار (نماینده جریان‌های مدنی و اعتراضی).

4. نازنین بنیادی: بازیگر و فعال حقوق بشر (رابط میان اپوزیسیون و سیاستمداران غربی).

5. عبدالله مهتدی: دبیرکل حزب کومله کردستان ایران (نماینده جریان‌های اتنیک و چپ).

6. شیرین عبادی: برنده جایزه صلح نوبل (نماینده حقوق‌دانان).

7. گلشیفته فراهانی و علی کریمی: که به صورت نمادین و از راه دور با ائتلاف همراهی کردند.

۲. تحلیل محتوایی منشور مهسا

منشور بر مفاهیمی چون حکمرانی دموکراتیک، حقوق بشر، تمرکززدایی از قدرت و عدالت انتقالی تأکید داشت. با این حال، استفاده از واژه «تمرکززدایی» و پذیرش برخی حقوق برای اتنیک‌ها (قومیت‌ها)، از همان ابتدا جرقه اختلافات را در میان هواداران پادشاهی‌خواه زد که این واژگان را مترادف با تجزیه‌طلبی می‌دیدند.

۳. ابهامات مالی و لجستیک

یکی از بزرگترین نقاط ضعف ائتلاف، عدم شفافیت در تأمین هزینه‌ها بود.

• هزینه‌های نشست‌ها: کنفرانس جرج‌تاون و سفرهای بعدی اعضا به پاریس، برلین و پارلمان اروپا هزینه‌های گزافی داشت. گفته می‌شد برخی نهادهای غیردولتی (NGO) آمریکایی و اروپایی حامی مالی بوده‌اند، اما سندی رسمی منتشر نشد.

• صندوق حمایت: ائتلاف وعده ایجاد صندوقی برای حمایت از اعتصابات داخل ایران را داد. این وعده به دلیل نبود ساختار بانکی قانونی و اختلافات درونی، هرگز از مرحله حرف فراتر نرفت. این موضوع باعث شد بخشی از بدنه اجتماعی که منتظر حمایت عملی بود، سرخورده شود.

۴. علل فروپاشی: چرا ائتلاف شکست خورد؟

فروپاشی ائتلاف از اواخر فروردین ۱۴۰۲ آغاز شد و در اردیبهشت به کمال رسید. دلایل اصلی عبارت بودند از:

الف) تضاد ایدئولوژیک بر سر «تمامیت ارضی» و «فدرالیسم»

هواداران رضا پهلوی معتقد بودند که حضور عبدالله مهتدی (با سابقه حزبی چپ و کُردی) تهدیدی برای تمامیت ارضی است. در مقابل، طیف‌های دیگر بر تکثرگرایی تأکید داشتند.

ب) فشار ارتش سایبری و طرفداران افراطی

فشار سنگین کاربران شبکه‌های اجتماعی (هواداران پادشاهی و مخالفان آن) به اعضای ائتلاف، فضای گفت‌وگو را مسموم کرد. حامد اسماعیلیون بعدها در مصاحبه‌ای اعلام کرد که «فشارهای سازمان‌یافته» مانع از پیشرفت کار می‌شد.

ج) عدم تمایل رضا پهلوی به کار جمعی حزبی

منتقدان پهلوی معتقدند او ترجیح می‌داد به جای یک عضو از یک ائتلاف ۶ نفره، به عنوان رهبر واحد شناخته شود. خروج او از ائتلاف به بهانه «عدم اجماع بر سر کاندیداهای پیشنهادی او برای پیوستن به گروه»، تیر خلاصی به منشور مهسا بود.

د) ضعف در سازماندهی تشکیلاتی

ائتلاف فاقد یک دبیرخانه دائمی و پروتکل‌های تصمیم‌گیری بود. تصمیمات بیشتر بر پایه روابط شخصی و فضای حسی شکل گرفته بود تا قواعد سیاسی حرفه‌ای.

۵. پیامدها و وضعیت فعلی اعضا

پس از خروج رضا پهلوی، نازنین بنیادی و حامد اسماعیلیون نیز کناره‌گیری کردند.

• حامد اسماعیلیون: به فعالیت‌های دادخواهی بازگشت اما نفوذ سیاسی اولیه‌اش کاهش یافت.

• رضا پهلوی: مجدداً بر روی هواداران سنتی خود تمرکز کرد.

• مسیح علی‌نژاد: فعالیت‌های لابی‌گری انفرادی خود را ادامه داد.

این فروپاشی باعث شد جمهوری اسلامی از فشار بین‌المللی رها شود و جامعه داخل ایران دچار نوعی «افسردگی سیاسی» و ناامیدی از جایگزین‌های خارج از کشور گردد.

نتیجه‌گیری نهایی: آیا رهبری آینده ممکن است؟

شکست ائتلاف همبستگی ثابت کرد که اپوزیسیون ایران هنوز در عبور از «منیت‌های سیاسی» و توافق بر سر یک «حداقل مشترک» ناتوان است. اگر شخصی مانند رضا پهلوی که بیشترین سرمایه نمادین را دارد، نتواند با ۵ نفر دیگر از طیف‌های مختلف به مدت یک سال همکاری کند، مدیریت دوران گذار که نیازمند همکاری هزاران نیروی متضاد است، بسیار دشوار خواهد بود.

لیاقت رهبری در میدان عمل ثابت می‌شود؛ منشور مهسا میدانی بود که نشان داد اپوزیسیون بیش از آنکه نگران سقوط سیستم باشد، نگران سهم‌خواهی در فردای پس از سقوط است.

منابع (Sources)

• The Mahsa Charter (Official Text), March 2023.

• Interview with Hamed Esmaeilion: “The inner story of the coalition collapse,” Iran International.

• Guardian: “The fragmentation of Iranian opposition in exile.”

• Washington Post: “Why the Georgetown coalition failed to unite Iranians.”

• Reports from the University of Georgetown, Institute for Women, Peace and Security (2023).