علل بحران آلودگی محیط زیست ایران چیست؟

بحران آلودگی محیط زیست در ایران در سال ۱۴۰۴ به نقطه‌ای بحرانی رسیده است که ترکیبی از تغییرات اقلیمی شدید و دهه‌ها مدیریت ناکارآمد منابع طبیعی است. بر اساس آخرین داده‌های سال جاری، این بحران در سه حوزه اصلی هوا، آب و خاک تبلور یافته است.

در ادامه، علل اصلی این بحران به تفکیک حوزه‌های مختلف بررسی شده است:

۱. بحران آلودگی هوا؛ از مازوت‌سوزی تا ریزگردهای فرامرزی

آلودگی هوا در سال ۱۴۰۴ رکورد تازه‌ای به جا گذاشته است. طبق آمارهای رسمی، تنها در سال ۲۰۲۴ بیش از ۳۵ هزار مرگ ناشی از آلودگی هوا در ایران ثبت شده است.

• مازوت‌سوزی و سوخت‌های فسیلی: به دلیل ناترازی شدید گاز در زمستان ۱۴۰۴، نیروگاه‌ها به مصرف گسترده مازوت روی آورده‌اند که منجر به افزایش غلظت دی‌اکسید گوگرد در کلان‌شهرها شده است.
• خودروهای فرسوده و سوخت بی‌کیفیت: بیش از ۹۰٪ انتشارات بخش انرژی مربوط به سوخت‌های فسیلی است. خودروهای قدیمی و ناتوانی در استانداردسازی بنزین، تهران و اهواز را در صدر آلوده‌ترین شهرهای جهان قرار داده است.
• پدیده گرد و غبار (ریزگردها): خشک شدن تالاب‌هایی مانند هورالعظیم و هامون، در کنار طوفان‌های برخاسته از عراق، سوریه و حتی ترکمنستان، باعث شده بیش از نیمی از سال، هوای استان‌های غربی و جنوبی در وضعیت قرمز باشد.

۲. بحران آب و فرونشست زمین؛ زلزله خاموش

ایران در سال ۱۴۰۴ پنجمین سال متوالی خشکسالی شدید خود را تجربه می‌کند.

• مدیریت سنتی و کشاورزی پرمصرف: بیش از ۹۰٪ آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود، در حالی که این بخش تنها ۱۰٪ از تولید ناخالص داخلی (GDP) را شامل می‌شود. اصرار بر خودکفایی در محصولات آب‌بر مانند برنج و گندم در مناطق خشک، ذخایر زیرزمینی را نابود کرده است.
• سدسازی بی‌رویه: ساخت سدها بدون پیوست زیست‌محیطی منجر به خشک شدن رودخانه‌های استراتژیک و دریاچه‌هایی مانند ارومیه شده است.
• فرونشست زمین: استخراج بیش از حد از سفره‌های آب زیرزمینی باعث شده بیش از ۵۰۰ دشت ایران دچار فرونشست شوند. در اصفهان، فرونشست زمین به ۲۰ سانتی‌متر در سال رسیده که آثار تاریخی و زیرساخت‌ها را تهدید می‌کند.

۳. آلودگی خاک و نابودی تنوع زیستی

• پسماند و فاضلاب: نبود سیستم بازیافت مدرن و ورود فاضلاب‌های صنعتی به رودخانه‌ها، خاک‌های حاصلخیز را مسموم کرده است.
• جنگل‌زدایی: تغییر کاربری اراضی و آتش‌سوزی‌های گسترده در جنگل‌های هیرکانی و زاگرس، سپر طبیعی کشور در برابر تغییرات اقلیمی را ضعیف کرده است.

خلاصه علل ریشه‌ای (جدول تحلیلی ۲۰۲۵)

نتیجه‌گیری

بحران محیط زیست ایران در سال ۱۴۰۴ از مرحله “هشدار” عبور کرده و به یک “تهدید امنیت ملی” تبدیل شده است. کارشناسان معتقدند بدون دیپلماسی فعال محیط‌زیستی (برای کنترل ریزگردها) و جراحی بزرگ در بخش کشاورزی و انرژی، فرآیند تخریب سرزمین غیرقابل بازگشت خواهد بود.