کالبدشکافی شورای ملی ایران (INC) از ظهور تا افول

مقدمه: زمینه‌های شکل‌گیری

پس از وقایع سال ۱۳۸۸ و انسداد فضای سیاسی در داخل ایران، ضرورت ایجاد یک ساختار منسجم در خارج از کشور برای حمایت از جنبش‌های مدنی بیش از پیش احساس می‌شد. در سال ۲۰۱۲، فراخوان‌هایی برای ایجاد یک نهاد فراگیر صادر شد که در نهایت در آپریل ۲۰۱۳ (اردیبهشت ۱۳۹۲) در پاریس، منجر به تشکیل شورای ملی ایران برای انتخابات آزاد گردید. رضا پهلوی به عنوان بنیان‌گذار و چهره کلیدی، هدف این شورا را مبارزه خشونت‌پرهیز برای رسیدن به انتخاباتی آزاد بر اساس منشور حقوق بشر عنوان کرد.

۱. ساختار تشکیلاتی و اعضای کلیدی

شورای ملی ایران تلاش کرد تا ساختاری شبیه به یک پارلمان در تبعید داشته باشد. این شورا دارای یک شورای عالی، یک دفتر سیاسی و کمیسیون‌های مختلف بود.

• رضا پهلوی: رئیس شورای عالی و نماد اصلی اتحاد.

• نازیلا گلستان: سخنگوی شورا و یکی از چهره‌های اصلی در تعامل با رسانه‌ها.

• رضا پیرزاده: مسئول اجرایی و از نزدیکان معتمد رضا پهلوی که نقش کلیدی در هماهنگی‌ها داشت.

• مرتضی انواری: از اعضای شورای عالی که در تدوین برنامه‌های استراتژیک نقش داشت.

• امیرحسین اعتمادی: که در دوره‌ای به عنوان رابط میان جوانان و بدنه شورا فعالیت می‌کرد.

این شورا مدعی بود که بیش از ۳۰ هزار عضو ثبت‌نامی دارد، هرچند صحت این اعداد همواره توسط منتقدان مورد تردید بود.

۲. منشور و اهداف سیاسی

اصلی‌ترین سند این تشکل، منشور شورای ملی ایران بود که بر چند اصل بنیادین استوار بود:

1. حفظ تمامیت ارضی ایران: مخالفت صریح با هرگونه تجزیه‌طلبی.

2. سکولاریسم: جدایی کامل دین از نهاد دولت.

3. حقوق بشر: التزام به مفاد اعلامیه جهانی حقوق بشر.

4. انتخابات آزاد: برگزاری رفراندوم برای تعیین نوع حکومت (جمهوری یا پادشاهی مشروطه).

۳. چالش‌های مالی و ابهامات بودجه‌ای

یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های تاریخ INC، مدیریت مالی آن بود. طبق اساسنامه، منابع مالی باید از طریق:

• حق عضویت اعضا.

• کمک‌های داوطلبانه مردمی (Donations).

• برگزاری ضیافت‌های شام و حراج‌های خیریه.

تأمین می‌شد. با این حال، با گذشت زمان، انتقاداتی مبنی بر عدم شفافیت در مخارج مطرح گردید. برخی از اعضای جدا شده مدعی بودند که تصمیم‌گیری‌های مالی تنها در اختیار حلقه بسته‌ای از نزدیکان رضا پهلوی است. نبود یک ترازنامه مالی عمومی و شفاف، باعث شد که اعتماد بدنه هوادار به مرور سلب شود. همچنین، شایعاتی در مورد دریافت کمک از منابع غیرایرانی نیز مطرح بود که هرگز به طور رسمی ثابت یا رد نشد، اما به اعتبار ملی شورا ضربه زد.

۴. تضادهای درونی و فروپاشی ائتلاف

شورای ملی ایران از همان ابتدا با تضاد میان دو طیف روبرو بود: مشروطه‌خواهان تندرو که خواهان بازگشت سلطنت بودند و جمهوری‌خواهان سکولار که به دنبال ساختاری نوین بودند.

• نقش رضا پهلوی: ایشان سعی داشت نقش داور و میانه را بازی کند، اما این رویکرد باعث شد هیچ‌کدام از دو طیف کاملاً راضی نباشند.

• خروج نخبگان: بسیاری از چهره‌های آکادمیک و سیاسی پس از مدتی کوتاه به دلیل آنچه “فردمحوری” و “عدم دموکراسی داخلی” می‌نامیدند، از شورا جدا شدند.

در سال ۲۰۱۷، نقطه عطف این تشکل رقم خورد. رضا پهلوی با صدور بیانیه‌ای اعلام کرد که برای اینکه بتواند نقش “ملی” خود را ایفا کند و محدود به یک گروه خاص نباشد، از ریاست و عضویت در شورای ملی کناره‌گیری می‌کند. این خروج به معنای پایان نمادین شورا بود؛ چرا که INC بدون حضور ایشان، بدنه و هویت خود را از دست داد.

۵. تحلیل عملکرد و نقد رهبری

از دیدگاه تاریخی، شورای ملی ایران (INC) آزمونی برای توانایی مدیریتی رضا پهلوی بود.

نقاط مثبت:

• توانست برای اولین بار پس از دهه‌ها، ساختاری مدون با اساسنامه ایجاد کند.

• گفتمان “انتخابات آزاد” را به عنوان یک جایگزین سیاسی برجسته کرد.

نقاط منفی (دلایل ناکامی):

• ضعف در مدیریت بحران: ناتوانی در حل اختلافات اعضای ارشد.

• شکست در جلب حمایت داخل ایران: شورا بیشتر یک نهاد “خارج‌کشوری” باقی ماند و نتوانست پیوند عمیقی با مبارزات کارگری و مدنی داخل ایران برقرار کند.

• سایه سنگین گذشته: ناتوانی در اقناع طیف‌های چپ و ملی‌گرا برای همکاری پایدار.

نتیجه‌گیری: درس‌هایی برای آینده

شورای ملی ایران ۲۰۱۳ نشان داد که محبوبیت شخصی رضا پهلوی لزوماً به معنای موفقیت در “تحزب‌گرایی” نیست. مدیریت یک ائتلاف سیاسی نیازمند پاسخگویی مالی، دموکراسی داخلی و شفافیت است؛ مواردی که در INC به پاشنه آشیل تبدیل شدند. برای کسی که مدعی رهبری دوران گذار است، تجربه شکست‌خورده INC سندی است که نشان می‌دهد بدون ساختار حرفه‌ای، حتی بزرگ‌ترین نام‌ها نیز نمی‌توانند یک ائتلاف را به پیروزی برسانند.

منابع و مراجع (References)

• Official Charter of the Iran National Council (2013).

• BBC Persian: “Reza Pahlavi and the challenges of the National Council.”

• Radio Farda: “The resignation of Prince Reza Pahlavi: A strategic move or a failure?”

• Journal of Iranian Studies: “Political Oppositions in Exile: The Case of INC.”

• Financial Reports Archive (Disputed): Internal documents from leaked INC communications.