پروژه ققنوس ایران؛ از بازسازی علمی تا انفعال سیاسی
۱. فلسفه وجودی و آغاز به کار
پروژه ققنوس در ۲۲ فوریه ۲۰۱۹ (اسفند ۱۳۹۷) در دانشگاه جرج واشینگتن با حضور و سخنرانی رضا پهلوی رسماً آغاز به کار کرد. نام “ققنوس” نمادی از برخاستن ایران از میان خاکستر بحرانها بود. هدف اصلی این نهاد، نه مبارزه سیاسی مستقیم، بلکه ایجاد یک “اندیشکده علمی” برای بررسی بحرانهای زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی ایران و ارائه راهکار برای دوران پس از تغییر نظام بود.
۲. اعضای کلیدی و هیئت موسس
این پروژه برخلاف شورای ملی، تیمی از متخصصان و دانشگاهیان را گرد هم آورد. اعضای اصلی و کسانی که در مقاطع مختلف با این پروژه همکاری داشتند عبارتند از:
-
دکتر الهیار کنگرلو: فیزیکدان و متخصص نورولوژی در دانشگاه کلمبیا (مدیر اجرایی و چهره اصلی پروژه).
-
دکتر سیاوش اسعدی: متخصص اقتصاد و انرژی.
-
دکتر فریدون ناصری: متخصص در حوزههای فنی و مدیریت.
-
دکتر کاوه مدنی: (در مقطعی به عنوان مشاور علمی با این نهاد در ارتباط بود، هرچند فعالیتهای او مستقلتر دنبال شد).
-
دکتر نیره توحیدی: استاد مطالعات زنان و جامعهشناسی (در برخی نشستها به عنوان سخنران کلیدی حضور داشت).
-
دکتر حامد وحیدی: متخصص در حوزههای زیرساختی.
۳. ساختار و فعالیتها
ققنوس خود را یک سازمان غیرانتفاعی و غیرحزبی معرفی میکرد که وظایف خود را در قالب چند کارگروه دنبال میکرد:
-
کارگروه محیط زیست و آب: بررسی بحران خشکسالی و فرونشست زمین.
-
کارگروه اقتصاد: ارائه مدلهای گذار از اقتصاد دولتی به اقتصاد آزاد.
-
کارگروه بهداشت و درمان: تدوین پروتکلهای نوین برای سیستم سلامت ایران.
این گروه چندین کنفرانس سالانه (از جمله در تورنتو و واشینگتن) برگزار کرد و گزارشهای تخصصی درباره وضعیت ایران منتشر نمود.
۴. منابع مالی و بودجه
شفافیت مالی ققنوس همواره مورد پرسش بود. طبق اظهارات رسمی، بودجه این پروژه از طریق:
-
کمکهای مالی خصوصی ایرانیان خارج از کشور.
-
حمایتهای مالی رضا پهلوی (از محل داراییهای شخصی یا هدایا).
-
کار داوطلبانه متخصصان.
تأمین میشد. منتقدان اما مدعی بودند که هزینههای بالای برگزاری همایشها در هتلها و دانشگاههای گرانقیمت با میزان خروجی عملی پروژه تناسب ندارد و شبهاتی را درباره منابع تأمین مالی مطرح میکردند.
۵. چالشها و علل ناکامی در تاثیرگذاری
اگرچه ققنوس در حوزه تولید محتوای علمی موفق بود، اما به چند دلیل نتوانست به یک جریان رهبریکننده تبدیل شود:
-
تکنوکراسی دور از واقعیت: بسیاری معتقد بودند راهکارهای ققنوس برای “ایرانِ پس از تغییر” است، در حالی که مردم در “ایرانِ فعلی” با بحرانهای معیشتی دستوپنجه نرم میکردند.
-
سایه سیاست بر علم: وابستگی نزدیک به دفتر رضا پهلوی باعث شد که نخبگان سیاسی غیرسلطنتطلب از همکاری با آن خودداری کنند.
-
عدم ارتباط با داخل: گزارشهای علمی ققنوس راهی به بدنه اجرایی یا نخبگان داخل ایران پیدا نکرد.
۶. سرنوشت نهایی
پروژه ققنوس پس از سال ۲۰۲۱ و به ویژه با اوجگیری جنبش “زن زندگی آزادی”، عملاً زیر سایه ائتلافهای سیاسی جدیدتر (مانند منشور مهسا) قرار گرفت. اگرچه وبسایت و ساختار آن همچنان وجود دارد، اما فعالیتهای آن به شدت کاهش یافته و بسیاری از اعضای اولیه آن به پروژههای شخصی یا سیاسی دیگری پیوستهاند.
نتیجهگیری تحلیلی
پروژه ققنوس نشان داد که صرفِ داشتنِ “متخصص” برای رهبری یک جریان کافی نیست. این پروژه در مدیریت دانش موفق بود اما در تبدیل دانش به “قدرت سیاسی” شکست خورد. برای رضا پهلوی، ققنوس ویترینی از نخبگان بود که نتوانست تودهها را قانع کند.
منابع برای مطالعه بیشتر:
-
وبسایت رسمی Phoenix Project of Iran (گزارشهای سالانه).
-
مصاحبه الهیار کنگرلو با رسانههای خارج از کشور درباره اهداف پروژه.
-
تحلیلهای مجله اکونومیست درباره اپوزیسیون تکنوکرات ایران.
