بهترین نظام انتخاباتی مجلس مؤسسان برای ایران؛ تحلیل مدل تناسبی
انتخاب نظام انتخاباتی برای تشکیل مجلس مؤسسان، حیاتیترین تصمیم فنی-سیاسی در آستانه تغییر است؛ چرا که این ساختار تعیین میکند چه کسانی پشت میز تدوین قانون اساسی مینشینند. برای کشوری با تکثر قومی، مذهبی و سیاسی مانند ایران، انتخاب آگاهانه میان مدلهای مختلف، مرز بین «ثبات» و «تنش» را تعیین میکند.
در ادامه به بررسی دقیق این مدلها و تأثیر آنها بر آینده ایران میپردازیم:
۱. نظام انتخاباتی اکثریتی (Majoritarian System)
در این مدل (مانند مدل بریتانیا یا آمریکا)، برنده کسی است که بیشترین آرا را در یک حوزه انتخابیه کسب کند.
- تأثیر بر مجلس مؤسسان: این مدل معمولاً به نفع جریانهای بزرگ و شناختهشده است.
- نقاط قوت: ایجاد یک مجلس مقتدر با تصمیمگیریهای سریع.
- نقاط ضعف برای ایران: گروههای کوچک، احزاب نوپا و اقلیتهای پراکنده ممکن است به کلی از ورود به مجلس باز بمانند. این موضوع میتواند باعث حذف صدای بخش بزرگی از جامعه و در نتیجه کاهش مشروعیت قانون اساسی جدید شود.
۲. نظام انتخاباتی تناسبی (Proportional Representation – PR)
در این نظام (مانند بسیاری از کشورهای اروپایی)، کرسیهای مجلس به نسبت درصد آرای هر حزب یا لیست توزیع میشود.
- تأثیر بر مجلس مؤسسان: اگر حزبی ۱۰٪ آرای ملی را کسب کند، ۱۰٪ کرسیها را تصاحب میکند.
- مزایا برای ایران:
- تکثرگرایی: تضمین حضور تمامی گرایشهای سیاسی (چپ، راست، لیبرال، مذهبی و…) و اتنیکها.
- عدالت انتخاباتی: هیچ رأیی «سوخت» نمیشود و حتی اقلیتهای کوچک هم نماینده خواهند داشت.
- چالش: ممکن است باعث تشتت آرا شود و رسیدن به توافق بر سر اصول قانون اساسی را زمانبر کند.
۳. نظامهای مختلط (Mixed Systems)
ترکیبی از دو روش بالا (مانند مدل آلمان). بخشی از نمایندگان از طریق حوزههای محلی (اکثریتی) و بخشی دیگر از لیستهای کشوری (تناسبی) انتخاب میشوند.
- تأثیر بر مجلس مؤسسان: این مدل سعی میکند بین «ثبات مدیریتی» و «عدالت در نمایندگی» تعادل برقرار کند.
| شاخص | نظام اکثریتی | نظام تناسبی (پیشنهادی) | نظام مختلط |
| شمولیت اجتماعی | پایین (حذف اقلیتها) | بسیار بالا | متوسط به بالا |
| بازتاب تکثر سیاسی | ضعیف | بسیار قوی | خوب |
| سرعت در تصمیمگیری | بالا | پایین (نیاز به ائتلاف) | متوسط |
| تطابق با واقعیت ایران | خطرناک (احتمال استبداد اکثریت) | مناسب برای گذار دموکراتیک | گزینهای واقعبینانه |
تحلیل: چرا «نظام تناسبی لیست-باز» بهترین گزینه برای ایران است؟
با توجه به انسداد سیاسی طولانیمدت در ایران، مجلس مؤسسان باید به مثابه یک «میز مذاکره ملی» باشد. نظام تناسبی با «لیست باز» (که در آن مردم هم به حزب و هم به فرد رأی میدهند) مزایای زیر را دارد:
- ورود نخبگان غیروابسته: اجازه میدهد متخصصان حقوقی و اساتید دانشگاه که عضو احزاب بزرگ نیستند، از طریق لیستهای تخصصی وارد مجلس شوند.
- جلوگیری از حذف اتنیکها: در استانهایی مانند کردستان، بلوچستان و آذربایجان، نمایندگان واقعی محلی میتوانند وزن واقعی خود را در تدوین قانون اساسی داشته باشند.
- مشروعیت حداکثری: وقتی همه طیفها خود را در نوشتن قانون اساسی سهیم ببینند، احتمال شورش یا مخالفت با ساختار جدید در آینده به شدت کاهش مییابد.
نتیجهگیری فنی
برای اینکه مجلس مؤسسان ایران به سرنوشت مجالس قبلی (انحصار در دست یک گروه خاص) دچار نشود، استفاده از نظام تناسبی با حوزههای انتخابیه چند کرسی بهترین راهکار است. این روش تضمین میکند که قانون اساسی آینده، نه یک متن تحمیلی، بلکه محصول «مصالحه بزرگ ملی» باشد.
