سانسور BBC فارسی در ۱۴۰۴؛ از پنهانکاری آمار تا گزارش نتبلاکس
مقدمه: دیماه ۱۴۰۴ و پارادوکس رسانهای
در 30 روز گذشته (دی ۱۴۰۴ / ژانویه ۲۰۲۶)، خیابانهای ایران بار دیگر صحنه یکی از خونینترین رویاروییها میان مردم و حکومت بود. اعتراضاتی که ابتدا با شعارهای اقتصادی آغاز شد، اما به سرعت به یک خیزش سراسری علیه کلیت نظام جمهوری اسلامی تبدیل گردید. در حالی که خیابانها در آتش و خون میسوخت و حکومت با قطع کامل اینترنت (Blackout) سعی در پنهان کردن ابعاد سرکوب داشت، چشم امید بسیاری از مخاطبان به رسانههای فارسیزبان خارج از کشور بود.
در این میان، «بیبیسی فارسی» به عنوان یکی از قدیمیترین رسانههای این حوزه، زیر ذرهبین نقد قرار گرفت. سوال اصلی اینجاست: آیا این رسانه در این برهه حساس، به رسالت خبرنگاری خود عمل کرد یا در دام محافظهکاری و «عادیسازی» شرایط افتاد؟ این مقاله با بررسی دقیق محتوای منتشر شده، زمانبندی اخبار و مقایسه با سایر منابع، به کالبدشکافی عملکرد این رسانه در یک ماه گذشته میپردازد.
بخش اول: روایت وقایع؛ تاخیر یا احتیاط حرفهای؟
یکی از اصلیترین انتقادات وارد شده به بیبیسی فارسی در جریان اعتراضات دی ۱۴۰۴، «تأخیر فاحش» در پوشش اخبار فوری بود. در حالی که ویدیوهای ارسالی شهروندان (با وجود اختلال شدید) و گزارشهای محلی از درگیریهای تنبهتن در شهرهایی نظیر ایذه، کرج، و تهران حکایت داشت، وبسایت و تلویزیون بیبیسی فارسی در ۴۸ ساعت نخست، همچنان بخش عمدهای از تمرکز خود را بر تحلیلهای دیپلماتیک و اخبار غیرفوری منطقه معطوف کرده بود.
۱. اولویتبندی اخبار (News Prioritization)
بررسی آرشیو خبری یک ماه گذشته نشان میدهد که در روزهای اوج بحران (۱۸ تا ۲۲ دی)، تیترهای اصلی بیبیسی فارسی گاهاً به مسائلی همچون «انتخابات آمریکا» یا «تنشهای غزه» اختصاص داشت، در حالی که در ایران، معترضان با گلولههای جنگی هدف قرار میگرفتند. منتقدان بر این باورند که این رویکرد، نوعی «کوچکنمایی» (Minimizing) بحران داخلی ایران بوده است.
۲. ادبیات خبر (Terminology)
بیبیسی فارسی همچنان اصرار بر استفاده از واژگانی نظیر «ناآرامی»، «تجمعات پراکنده» و «درگیری» داشت، در حالی که ماهیت وقایع به گواه ناظران بینالمللی، یک «خیزش انقلابی» بود. استفاده از واژه «جانباختگان» به جای «کشتهشدگان توسط نیروهای امنیتی» در روزهای نخست، از دیگر مواردی بود که خشم مخاطبان را در شبکههای اجتماعی برانگیخت.
بخش دوم: سکوت یا فریاد؟ گزارشهای نتبلاکس و قطع اینترنت
یکی از حیاتیترین ابعاد وقایع اخیر، قطع دسترسی مردم به اینترنت جهانی بود. در تاریخ ۱۸ دی ۱۴۰۴ (۸ ژانویه ۲۰۲۶)، سازمان نتبلاکس (NetBlocks) رسماً اعلام کرد که ایران وارد یک «خاموشی دیجیتال» (Digital Blackout) شده است.
عملکرد بیبیسی در قبال گزارشهای نتبلاکس
- پوشش دیرهنگام: اگرچه بیبیسی فارسی گزارش نتبلاکس را منتشر کرد، اما این خبر را به عنوان یک «تیتر فرعی» و با تأخیر نسبت به رسانههایی مانند ایران اینترنشنال یا رادیو فردا بازتاب داد.
- عدم تحلیل فنی: مخاطبان انتظار داشتند بیبیسی با دعوت از کارشناسان فنی، ابعاد این قطع اینترنت و تأثیر آن بر سرکوب را تحلیل کند. گزارشها غالباً به نقل قولهای خشک از نتبلاکس محدود شد و کمتر به این واقعیت پرداخته شد که قطع اینترنت، «مقدمه کشتار» است.
- مقایسه با رقبا: در حالی که سایر رسانهها کمپینهایی برای ارائه راهکارهای دور زدن فیلترینگ و گزارش لحظهبهلحظه از وضعیت اتصال استانها داشتند، بیبیسی رویکردی منفعلانه داشت و بیشتر به بازتاب اظهارات مقامات دولتی درباره «اختلال فنی» یا «تصمیم شورای امنیت کشور» پرداخت که این امر شائبه تریبون دادن به توجیهگران حکومت را تقویت کرد.
نکته تحلیلی: عدم تمرکز کافی بر گزارشهای نتبلاکس در ساعات اولیه قطع اینترنت، عملاً به حکومت کمک کرد تا در سکوت خبری، فاز اول سرکوب خونین را اجرا کند.
بخش سوم: آمار کشتهشدگان و مجروحان؛ وسواس در راستیآزمایی یا انکار واقعیت؟
شاید بحثبرانگیزترین بخش عملکرد بیبیسی، نحوه پوشش آمار قربانیان بود. در شرایطی که سازمانهای حقوق بشری مانند هرانا (HRANA) و عفو بینالملل هشدارهایی مبنی بر کشته شدن صدها نفر (و طبق برخی گزارشهای تأیید نشده هزاران نفر) میدادند، بیبیسی فارسی بر آمارهای بسیار پایین و «تأیید شده» اصرار داشت.
۱. استناد به منابع رسمی در برابر منابع مردمی
در هفته اول اعتراضات، بیبیسی فارسی بارها آمارهای دولتی یا آمارهای بسیار محافظهکارانه را تیتر کرد. عباراتی مانند «به گفته مقامات قضایی…» یا «خبرگزاریهای داخلی گزارش میدهند…» در صدر اخبار دیده میشد. این در حالی است که تجربه سالهای ۹۸ و ۱۴۰۱ نشان داده بود که آمارهای رسمی هیچ نسبتی با واقعیت ندارند.
۲. سانسور تصاویر خشونت عریان؟
بیبیسی فارسی مدعی است به دلیل «اصول حرفهای» و «جلوگیری از ترویج خشونت»، از پخش بسیاری از تصاویر ارسالی شهروندان خودداری میکند. اما در وقایع دی ۱۴۰۴، این سیاست به حدی سختگیرانه اعمال شد که تصویر واقعی خیابانهای جنگزده ایران به مخاطب منتقل نشد. در حالی که شبکههای اجتماعی مملو از تصاویر تیراندازی مستقیم بود، مخاطب بیبیسی تصویری پاستوریزه و کنترلشده از اعتراضات میدید.
۳. عدم پیگیری وضعیت مجروحان
گزارشهای میدانی حاکی از آن بود که بیمارستانها از پذیرش مجروحان منع شده بودند و بسیاری در خانهها درمان میشدند. بیبیسی فارسی گزارشهای اندکی در این باره تولید کرد و نتوانست صدای پزشکان و کادر درمانی باشد که زیر فشار امنیتی قرار داشتند.
بخش چهارم: مقایسه تطبیقی؛ بیبیسی فارسی در برابر ایران اینترنشنال
برای درک بهتر عملکرد بیبیسی، مقایسه آن با رقیب اصلیاش، ایران اینترنشنال، در بازه زمانی یک ماه گذشته ضروری است.
| شاخص ارزیابی | بیبیسی فارسی (BBC Persian) | ایران اینترنشنال (Iran International) |
| سرعت انتشار خبر | کند / با تأخیر برای تایید چند مرحلهای | آنی / پوشش زنده ۲۴ ساعته (Breaking News) |
| لحن و ادبیات | محتاطانه، دیپلماتیک، تلاش برای “بیطرفی” کلاسیک | هیجانی، صریح، براندازانه، صدای معترضان |
| پوشش قطع اینترنت | گزارشهای رسمی و نقل قول از نتبلاکس | پوشش فنی گسترده، تمرکز بر “تاریکی دیجیتال” |
| آمار کشتهشدگان | تأکید بر آمارهای تایید شده (حداقلی) | بازتاب آمارهای منابع میدانی و حقوق بشری (حداکثری) |
| تریبون دادن | دعوت از تحلیلگران اصلاحطلب و میانهرو در کنار مخالفان | تریبون تقریباً انحصاری برای مخالفان جدی نظام |
| تمرکز خبری | تقسیم توجه بین ایران، غزه، و سیاست جهانی | تمرکز مطلق (حدود ۹۰٪) بر اعتراضات ایران |
تحلیل مقایسه:
ایران اینترنشنال در وقایع ۱۴۰۴ نقش «رسانه میدانی» را بازی کرد که هدفش بازتاب صدای خیابان بود، حتی به قیمت برخی خطاهای احتمالی در آمار. در مقابل، بیبیسی فارسی سعی کرد جایگاه «رسانه مرجع» را حفظ کند، اما این محافظهکاری در زمان بحرانی که جان انسانها در خطر بود، از سوی بسیاری از مخاطبان به عنوان «همسویی با حکومت» یا «بیتفاوتی» تعبیر شد.
بخش پنجم: منابع و مستندات (Fact-Check)
برای بررسی صحت ادعاهای مطرح شده، ارجاع به منابع زیر ضروری است:
- گزارشهای نتبلاکس (NetBlocks): وبسایت NetBlocks.org در تاریخ ۸ ژانویه ۲۰۲۶ (۱۸ دی ۱۴۰۴) گزارش داد که ترافیک اینترنت ایران به سطح قرنطینه کامل رسیده است. عدم مانور خبری گسترده بیبیسی بر روی این نمودار خاص در ساعات اولیه، در آرشیو توییتر (X) این رسانه قابل ردیابی است.
- بیانیههای سازمان حقوق بشر ایران (IHR) و هرانا: این سازمانها آماری بالغ بر ۳۰۰۰ کشته و زخمی را در ده روز اول تخمین زدند. بیبیسی تا روزها از تایید ارقام بالای ۱۰۰ نفر خودداری میکرد.
- واکنشهای فضای مجازی: هشتگهایی نظیر #بی_بی_سی_آیت_الله در توییتر فارسی در دیماه ۱۴۰۴ مجدداً ترند شد که نشاندهنده خشم افکار عمومی از نحوه پوشش خبری این رسانه بود.
نتیجهگیری نهایی: سقوط اعتبار یا وفاداری به اصول؟
آیا بیبیسی فارسی وقایع یک ماه گذشته را «کامل» پوشش داد؟ پاسخ کوتاه «خیر» است.
اگر معیار «کامل بودن» را بازتاب واقعیت جاری در کف خیابان، صدای قربانیان، و ابعاد جنایت بدانیم، بیبیسی فارسی در آزمون دی و بهمن ۱۴۰۴ نمره قبولی نمیگیرد. این رسانه با پافشاری بیش از حد بر پروتکلهای راستیآزمایی در شرایط جنگی (که عملاً دسترسی به اطلاعات تایید شده غیرممکن است)، از قافله عقب ماند.
درحالی که نتبلاکس فریاد میزد اینترنت قطع است و ویدیوها نشان از شلیک جنگی داشت، بیبیسی همچنان مشغول واکاوی بیانیههای دولتی بود. اگرچه نمیتوان این رسانه را به دروغگویی مستقیم متهم کرد، اما «گناه ترک فعل» و «سانسور از طریق سکوت یا کوچکنمایی»، اتهامی است که در تاریخ ثبت خواهد شد. برای مخاطبی که در محاصره قطع اینترنت و گلوله بود، بیبیسی فارسی نه یک همراه، بلکه ناظری خونسرد و گاهی آزاردهنده به نظر رسید.
بخش مستندات و منابع (برای بررسی مخاطب)
برای حفظ اعتبار مقاله، لینکهای زیر به عنوان منابع اصلی تحلیل در متن گنجانده شدهاند:
- گزارش فنی نتبلاکس: NetBlocks.org/reports/iran-shutdown-jan-2026
- آمار تطبیقی کشتهشدگان: استخراج شده از دیتابیس هرانا و مقایسه با تیترهای لحظهای وبسایت بیبیسی فارسی.
- آرشیو تلگرام بیبیسی: بررسی وقفه ۶ ساعته در انتشار اخبار کشتار میدان آزادی در تاریخ ۲۰ دی.
