دلایل وقوع سیلابها در ایران چیست؟
وقوع سیلابهای ویرانگر در ایران، بهویژه در سالهای اخیر، محصول همنشینی عوامل طبیعی و دخالتهای انسانی (انسانزاد) است. ایران به دلیل اقلیم خاص خود، کشوری با تضادهای هیدرولوژیک است؛ یعنی همزمان با خشکسالیهای طولانی، مستعد سیلهای ناگهانی (Flash Floods) نیز هست.
در ادامه، علل اصلی وقوع این پدیده به صورت دستهبندی شده بررسی میشود:
۱. عوامل انسانی و مدیریت زمین (اصلیترین علت)
بسیاری از کارشناسان معتقدند سیل در ایران بیش از آنکه یک پدیده طبیعی باشد، نتیجه مدیریت نادرست است.
- تخریب پوشش گیاهی و جنگلزدایی: جنگلها و مراتع مانند یک اسفنج عمل کرده و سرعت روانآب را کاهش میدهند. تخریب جنگلهای هیرکانی در شمال و جنگلهای بلوط در زاگرس باعث شده بارانهای شدید به سرعت به سیلاب تبدیل شوند.
- تغییر کاربری اراضی و ساختوساز در حریم رودخانه: تبدیل مسیلها (مسیرهای طبیعی سیل) به جاده، پارک یا ساختمانهای مسکونی، راه خروج آب را مسدود کرده است. سیل دروازه قرآن شیراز نمونه بارز تبدیل مسیل به جاده بود.
- دستکاری در آبخیزها: نبود پروژههای آبخیزداری علمی باعث میشود خاک توان نفوذپذیری خود را از دست بدهد و با اولین بارش سنگین، لایههای رویی خاک شسته شده و سیلابهای گلآلود ایجاد شود.
۲. عوامل اقلیمی و طبیعی
ایران تحت تأثیر تغییرات اقلیمی جهانی، شاهد تغییر در الگوهای بارشی است.
- تغییر الگوی بارش (بارانهای سیلآسا): جایگزینی بارشهای مداوم و ملایم با بارشهای کوتاه، شدید و ناگهانی. در این حالت، حجم زیادی از آب در زمان بسیار کوتاهی بر روی زمین میریزد که سیستمهای زهکشی طبیعی و مصنوعی توان هدایت آن را ندارند.
- پدیده مونسون و جبهههای سودانی: ورود تودههای هوای مرطوب از اقیانوس هند (مونسون) در تابستان به جنوب ایران و جبهههای مدیترانهای و سودانی در زمستان، پتانسیل سیلخیزی را در نیمه جنوبی و غربی افزایش میدهد.
- خشک بودن زمین و نفوذپذیری پایین: در مناطق کویری و خشک ایران، به دلیل خشکی مفرط خاک و پوشش گیاهی اندک، زمین نمیتواند آب را جذب کند و باران مستقیماً روی سطح جاری میشود.
۳. عوامل فنی و زیرساختی
- سدسازی غیراصولی و پر شدن مخازن: اگرچه سدها ابزاری برای کنترل سیل هستند، اما مدیریت نادرست خروجی سدها در زمان پیک بارش یا پر شدن مخزن از رسوبات، میتواند خطر شکست سد یا رهاسازی ناگهانی آب را به همراه داشته باشد.
- لایروبی نشدن رودخانهها: انباشت رسوبات در بستر رودخانهها باعث کاهش عمق و ظرفیت آنها میشود. در نتیجه، با کمترین افزایش حجم آب، رودخانه طغیان کرده و وارد اراضی مجاور میشود.
مقایسه آماری و تحلیلی علل سیلاب
| عامل | نوع تأثیر | شدت تأثیر در ایران |
| تخریب جنگل | کاهش نفوذپذیری و افزایش سرعت آب | بسیار بالا (بهویژه در شمال) |
| ساختوساز در حریم | انسداد مسیر طبیعی تخلیه سیل | بسیار بالا (در کلانشهرها) |
| تغییرات اقلیمی | افزایش فراوانی بارشهای حدی | بالا |
| نقص در زهکشی شهری | آبگرفتگی معابر و غرقشدگی زیرساختها | متوسط به بالا |
نتیجهگیری
وقوع سیل در ایران لزوماً به معنای فراوانی آب نیست؛ بلکه نشاندهنده «سوءمدیریت سرزمین» است. وقتی مسیر طبیعی حرکت آب مسدود شود و پوشش گیاهی از بین برود، باران که یک نعمت است به نقمت (سیل) تبدیل میشود. برای جلوگیری از این بحران، راهکار اصلی از جادهسازی و سدسازی به سمت «آبخیزداری نوین» و «احیای پوشش گیاهی» باید تغییر یابد.
